Okukkiriza Katonda ng’Omutonzi w’Ebintu Byonna

Ennyanjula

Okukkiriza mu Katonda kye kimu ku bisinga obukulu mu bulamu bw’enzikiriza. Okukkiriza kitegeeza okuba n’obwesige mu Katonda, okumukkiriza ng’Omutonzi, okumussaamu ekitiibwa, n’okutambulira mu bulamu nga omuntu akimanyi nti obulamu n’obutonde birina ensibuko n’omuwendo.

Mu Ensinza Ennansi Kasangwawoo, okukkiriza Katonda tekulina kutegeerwa nga kigambo kya kamwa kyokka. Okukkiriza kulina okulabikira mu nneeyisa, mu mpisa, mu ngeri omuntu gy’ayisaamu abantu, mu ngeri gy’akuumamu obutonde, ne mu ngeri gy’akwatamu obuvunaanyizibwa bwe.

Okukkiriza mu Katonda kwe kutandika n’okwebuuza ku Katonda, obulamu, omuntu n’obutonde. Omuntu bw’akkiriza Katonda ng’Omutonzi w’ebintu byonna, ategeera nti ensi si ya kwefuniramu by’ayagala byokka, wabula erimu obuvunaanyizibwa obw’okulabirira ebiri mu nsi.

1. Amakulu g’Okukkiriza

Okukkiriza mu Katonda kuyinza okunnyonnyolwa ng’okwesiga Katonda n’okumussaamu ekitiibwa. Omukkiriza akkiriza nti Katonda wa muwendo era nti obulamu bw’omuntu bulina ekigendererwa.

Okukkiriza kwoleka ebintu ebiwerako:

obwesige;
okwewaayo;
okwebaza;
okusaba;
okugondera ebiragiro by’empisa;
n’okukola ebirungi.

Okukkiriza okw’amazima tekulina kubeera mu mutima gwokka nga tekwalabika mu bikolwa.

Omuntu bw’agamba nti akkiririza mu Katonda naye n’abeera n’obulimba, obukyayi, obutali bwenkanya n’obutassa kitiibwa mu bulamu, wabaawo ekibuuzo ku ngeri enzikiriza ye gy’ekwataganamu n’ebikolwa bye.

N’olwekyo, okukkiriza kuyamba omuntu okukyusa obulamu bwe.

2. Katonda ng’Omutonzi

Omusingi omukulu ogw’okukkiriza kwe kumanya Katonda ng’Omutonzi w’ebintu byonna.

Obutonde bwonna — ensi, ggulu, mazzi, bimera, nsolo, bantu n’ebintu ebirala — biyamba omuntu okulowooza ku nsibuko y’obulamu.

Okukkiriza Katonda ng’Omutonzi kuleeta ekitiibwa eri obulamu.

Omuntu bw’ategeera nti obulamu bulina omuwendo, ayinza okutandika okubukuuma n’okubuyisa mu kitiibwa.

Kino kikwata ku bulamu bwe ne ku bulamu bw’abantu abalala.

3. Katonda n’Obulamu

Obulamu kye kimu ku bintu ebikulu omuntu by’alina okussaamu ekitiibwa. Omuntu bw’akkiriza Katonda ng’Omutonzi, alina okumanya nti obulamu si kintu kya kusaasaanya oba kwonoona nga bw’ayagala.

Obulamu bw’omuntu bulina:

ekitiibwa;
obuvunaanyizibwa;
ekigendererwa;
n’omuwendo.

N’olwekyo, enzikiriza erina okukubiriza abantu okukuuma obulamu, okuyamba abalina obwetaavu, n’okwewala ebikolwa ebireeta obulabe eri bannaabwe.

4. Katonda n’Omuntu

Omuntu alina ekifo eky’enjawulo mu nteekateeka y’obulamu kubanga alina obusobozi bw’okulowooza, okulonda, okukola, okuyiga n’okutwala obuvunaanyizibwa.

Obusobozi buno buteeka ku muntu obuvunaanyizibwa.

Omuntu bw’alina obusobozi bw’okulonda ekirungi n’ekibi, alina okuyiga okukozesa obusobozi bwe mu ngeri ey’obuvunaanyizibwa.

Okukkiriza Katonda tekitegeeza kulekerawo kulowooza. Mu ngeri emu, okukkiriza kusobola okukubiriza omuntu okunoonya okumanya n’okukozesa amagezi ge mu ngeri ennungi.

5. Katonda n’Obutonde

Obutonde kye kimu ku bikulu ebikwata ku kukkiriza Katonda ng’Omutonzi.

Ensi y’awaka w’abantu n’ebitonde ebirala. Ettaka lituwa emmere. Amazzi gayamba obulamu. Ebimera biyamba abantu n’ebitonde ebirala. Ebinyonyi n’ensolo biri mu nkolagana n’obutonde.

Omuntu bw’akkiriza Katonda ng’Omutonzi, alina okubeera n’obuvunaanyizibwa eri obutonde.

Kino kitegeeza:

obutayonoona mazzi;
obutayonoona ttaka;
okukuuma ebibira;
okusimba emiti;
okwewala kasasiro;
n’okukozesa eby’obutonde mu ngeri ey’obuvunaanyizibwa.

6. Okwebaza Katonda

Okwebaza kye kimu ku bikolwa eby’okukkiriza.

Omuntu asobola okwebaza Katonda olw’obulamu, amaka, mmere, mazzi, bulamu bw’abantu, butonde n’ebirabo ebirala by’afuna.

Okwebaza tekulina kubeera bigambo byokka.

Omuntu ayinza okulaga okwebaza nga:

akuuma ky’aweereddwa;
ayamba abalala;
akozesa ebirabo bye mu ngeri ennungi;
akuuma obutonde;
era akola emirimu gye n’obwesigwa.

Omuntu bw’afuna ekirabo n’akissa mu kkubo, aba tagitadde mu kitiibwa. N’olwekyo, okwebaza kulina okukwatagana n’obuvunaanyizibwa.

7. Okusaba n’Okukkiriza

Okusaba kye kimu ku ngeri omukkiriza gy’ayogeramu ne Katonda.

Mu kusaba omuntu ayinza:

okutendereza;
okwebaza;
okusaba obulagirizi;
okusaba amaanyi;
okwetonda;
n’okwogerera abalala.

Okusaba kulina okuwerekerwa n’ebikolwa.

Omuntu asaba Katonda okumulungamya naye alina okuba omwetegefu okuwuliriza n’okuyiga.

Omuntu asaba emirembe naye alina okukola ku bikolwa ebireeta emirembe.

Omuntu asaba obulamu naye alina okukola ebimuyamba okukuuma obulamu.

8. Okukkiriza n’Empisa

Okukkiriza mu Katonda kulina okukwatagana n’empisa.

Empisa ennungi zitegeeza okubeera n’enneeyisa esaanira ekitiibwa ky’obulamu n’abantu.

Omukkiriza ayitibwa okubeera:

Mwesigwa — okukola ebigambo bye.

Mutuufu — okunoonya amazima.

Mwenkanya — obutakola kyekubiira.

Musaasizi — okulaga ekisa.

Muwulize — okuwuliriza amagezi.

Muvumu — okukola ekituufu ne bwe kiba kizibu.

Mwetowaze — obutakwefuula wa waggulu okusinga abalala.

9. Okukkiriza n’Amazima

Amazima ge musingi gw’obwesige mu bantu.

Omukkiriza alina okukola ku mazima mu bigambo ne mu bikolwa.

Obulimba buyinza okwonoona:

amaka;
mikwano;
mirimu;
bitongole;
n’obwesige bw’abantu.

Okukkiriza mu Katonda kulina okukubiriza omuntu okwewala obulimba n’okwogera ebyo by’amanyi nti bituufu.

Naye era omuntu alina okukozesa amagezi. Okwogera amazima tekitegeeza kutuka abantu oba okwogera ebintu mu ngeri ey’okubayisaamu amaaso. Amazima galina okuwerekerwa ekisa n’obuvunaanyizibwa.

10. Okukkiriza n’Obwesigwa

Obwesigwa kitegeeza okubeera omuntu abantu gwe basobola okwesiga.

Omukkiriza alina okukola ebintu mu ngeri ey’okuzimba obwesige.

Obwesigwa bulabikira mu:

kukuuma ebyama ebisaanira okukuumibwa;
okukola emirimu egyakukwasibwa;
okukuumira ku bisuubizo;
obutabba;
obutalimba;
n’okubeera omwesigwa mu nkolagana.

Obwesigwa bwe bukula mu bantu, ekitundu nakyo kikula mu nkolagana.

11. Okukkiriza n’Okwagala

Okwagala kwe kimu ku bikolwa ebiyinza okulaga enzikiriza.

Okwagala tekutegeeza kukkiriziganya na buli muntu mu buli nsonga. Kitegeeza okumanya nti omuntu omulala alina ekitiibwa era tasaanidde kuyisibwa bubi.

Omuntu ayagala munne asaanidde:

okumuwuliriza;
okumuyamba;
okumussaamu ekitiibwa;
okumusaasira;
n’okumwagaliza ebirungi.

Okwagala era kulina okukwatagana n’obwenkanya. Okulaga omukwano eri omuntu omu tekulina kukuleetera kukola bubi eri omulala.

12. Okukkiriza n’Obuntu

Obuntu bulaga engeri omuntu gy’ayisaamu abantu.

Omuntu ayinza okuba n’ebintu bingi, naye obuntu bwe bulabikira mu ngeri gy’ayisaamu abalala.

Obuntu buzingiramu:

ekisa;
empisa;
ekitiibwa;
obwesigwa;
obugumiikiriza;
obuvunaanyizibwa;
n’obwenkanya.

Enzikiriza erina okukula obuntu bw’omuntu.

13. Okukkiriza n’Amaka

Amaka ge masomero agasooka ag’empisa.

Abazadde n’abakulu mu maka balina omulimu gw’okuyigiriza abaana ebikwata ku kukkiriza, empisa n’obuvunaanyizibwa.

Abaana balina okuyigirizibwa:

okussa ekitiibwa mu Katonda;
okussa ekitiibwa mu bakadde;
okwagala bannaabwe;
okukola emirimu;
okukuuma obuyonjo;
okwogera amazima;
n’okuyamba abalala.

Okukkiriza bwe kutandikira mu maka, abaana bayinza okukula nga balina omusingi gw’empisa.

14. Okukkiriza n’Abakadde

Abakadde baba n’obumanyirivu obuyinza okuyamba omulembe omupya.

Omukkiriza asaanidde okuwuliriza amagezi g’abakadde n’okubassaamu ekitiibwa.

Naye ekitiibwa tekitegeeza nti buli kigambo ky’omuntu omukulu tekisobola kubuuzibwa.

Okuyiga kulina okubaamu:

okuwuliriza;
okubuuza;
okunoonyereza;
n’okukakasa.

Abakadde nabo balina obuvunaanyizibwa bw’okugabana amagezi mu mazima n’obwesigwa.

15. Okukkiriza n’Abavubuka

Abavubuka be basika b’eby’omu maaso. Enzikiriza erina okubawa ekifo eky’okuyigiramu n’okukoleramu.

Abavubuka balina okuyigirizibwa nti enzikiriza si bya bakadde bokka.

Bayinza:

okuyiga;
okunoonyereza;
okuweereza;
okukulembera;
okukola;
n’okukuuma ennono ennungi.

Era balina okuyigirizibwa okukozesa tekinologiya n’emikutu gy’empuliziganya mu ngeri ey’obuvunaanyizibwa.

16. Okukkiriza n’Okuyiga

Okukkiriza tekulina kulemesa muntu kunoonyereza.

Omuntu ayinza okubuuza ebibuuzo ku nzikiriza ye, ku byafaayo, ku nnono n’engeri y’okusinza.

Ebibuuzo ebirungi biyinza okuleeta okumanya okusingawo.

Okuyiga kuyamba:

okwawula amazima n’ebigambo ebitaliiko bujulizi;
okutegeera ebyafaayo;
okukuuma ennono;
n’okuyigiriza omulembe ogujja.

N’olwekyo, ekitongole ky’enzikiriza kirina okukubiriza okusoma, okunoonyereza n’okukubaganya ebirowoozo mu kitiibwa.

17. Okukkiriza n’Obwenkanya

Katonda ng’Omutonzi ategeeza nti abantu bonna balina omuwendo.

N’olwekyo, omukkiriza tasaanidde kukozesa nzikiriza ye okunyigiriza abantu olw’ekika, olulimi, kitundu, mbeera yabwe oba njawulo endala.

Obwenkanya busaba omuntu:

okuwuliriza enjuyi zonna;
obutakola kyekubiira;
obutakola bulimba;
n’okussa ekitiibwa mu mateeka n’obuvunaanyizibwa.

18. Okukkiriza n’Emirembe

Emirembe gutandikira mu mutima gw’omuntu ne gukula mu maka ne mu bantu.

Omukkiriza ayitibwa okubeera omuntu ow’emirembe.

Bwe wabaawo obutakkaanya, omuntu asaanidde okunoonya:

okuteesa;
okuwuliriza;
okusaasira;
amazima;
n’okutabagana.

Okukkiriza tekulina kukozesebwa kufuula bantu balabe olw’enjawulo mu ndowooza.

19. Okukkiriza n’Obuweereza

Okukkiriza okwa nnamaddala kulina okuva mu bigambo ne kutuuka mu buweereza.

Omuntu ayinza okuweereza nga:

ayamba omuntu omukadde;
ayamba omwana;
ayamba omulwadde;
ayamba omuntu ali mu bwetaavu;
akuuma ekifo ky’abantu;
asimba emiti;
ayigiriza;
oba akola omulimu ogw’omugaso.

Obuweereza buyamba okufuula enzikiriza ekintu ekirabika mu bulamu.

20. Okukkiriza n’Obutonde bwa Uganda

Uganda erina obutonde obw’enjawulo n’obugagga bw’obuwangwa. Abantu b’ebitundu eby’enjawulo balina engeri ez’enjawulo ez’okutegeeramu ensi n’obulamu.

Omukkiriza alina okuyiga okussa ekitiibwa mu njawulo ezo.

Ensinza Ennansi Kasangwawoo erina okukubiriza:

okukuuma ettaka;
okukuuma amazzi;
okukuuma ebibira;
okukuuma ebimera;
okukuuma ebisolo;
n’okuyigiriza abaana obuvunaanyizibwa eri obutonde.

21. Okukkiriza n’Obuvunaanyizibwa

Okukkiriza kuleeta obuvunaanyizibwa.

Omuntu bw’akkiriza Katonda ng’Omutonzi, alina okwebuuza nti:

“Nkoze ki n’ekirabo ky’obulamu Katonda kye mpa?”

“Nkoze ki eri abantu abalala?”

“Nkuumye ntya obutonde?”

“Nzigadde ki eri abaana n’omulembe ogujja?”

Ebibuuzo bino biyamba omuntu okutunuza enzikiriza ku bikolwa.

22. Okukkiriza n’Obugagga

Obugagga busobola okuba ekintu eky’omugaso singa bukozesebwa mu ngeri ey’obuvunaanyizibwa.

Omuntu alina ebintu ebingi asaanidde okwewala okwefuula wa waggulu oba okukozesa obugagga okunyigiriza abalala.

Obugagga buyinza okukozesebwa:

mu kuyigiriza;
mu kuyamba abali mu bwetaavu;
mu kukulaakulanya ekitundu;
mu kukuuma obutonde;
n’okuwagira emirimu emirungi.

23. Okukkiriza n’Eby’obugagga by’Ekitongole

Ekitongole ky’enzikiriza bwe kiba n’eby’obugagga, ebyo birina okukwatibwa n’obwesigwa.

Abakulembeze balina:

okukuuma ebiwandiiko;
okubeera ab’obwerufu;
okwewala obulyake;
okukozesa eby’obugagga ku bigendererwa ebyakkirizibwa;
n’okuvunaanyizibwa eri abantu.

Okukkiriza mu Katonda tekulina kubeera kkubo lya kwefuniramu bugagga bwa muntu kinnoomu.

24. Okukkiriza n’Obutonde bw’Ennono

Ennono ennungi esobola okuyamba abantu okumanya ebyafaayo byabwe.

Naye enzikiriza erina okukozesa amagezi mu kwawula:

ennono ennungi;
ebyafaayo;
bigambo ebyayisibwawo;
n’ebintu ebyetaaga okunoonyerezebwako.

Ekintu bwe kiba nga tekikakasiddwa, tekisaana kwogerwa nga mazima agatuukiridde.

Enkola eno eyamba okukuuma obwesigwa bw’ebyawandiikibwa by’enzikiriza.

25. Okukkiriza n’Eby’omulembe Omupya

Omulembe omupya gukozesa tekinologiya, yintaneeti n’emikutu gy’empuliziganya.

Enzikiriza erina okuyigiriza abantu okukozesa ebikozesebwa bino mu ngeri ennungi.

Omuntu asaanidde:

obutasaasaanya bigambo bya bulimba;
obutayisaamu bantu maaso;
obutakolera muntu kibi ku yintaneeti;
okukuuma ebyama;
n’okugabana okumanya okw’omugaso.

Okukkiriza kulina okukwatako n’obulamu bwa digito, kubanga enneeyisa y’omuntu ku yintaneeti nayo kitundu ku mpisa ze.

26. Okukkiriza n’Okwekenenya Omuntu

Omukkiriza asaanidde okwetunuzaamu buli kiseera.

Ayinza okwebuuza:

Ndi mwesigwa?

Nkoresanga amazima?

Nssa ekitiibwa mu balala?

Nnyamba abali mu bwetaavu?

Nkuuma obutonde?

Nkuuma ennono ennungi?

Nkozesa obuyinza bwange mu bwenkanya?

Nnyamba omulembe ogujja?

Okwekenenya kuyamba omuntu okumanya we ali n’okulongoosa we kyetaagisa.

27. Okukkiriza n’Okwenenya

Omuntu yenna ayinza okukola ensobi. Okukkiriza tekitegeeza nti omukkiriza talina nsobi.

Ekikulu kwe kumanya ensobi, okukkiriza nti wakoze bubi, okusaba okusonyiyibwa nga kyetaagisa, n’okugezaako okutereeza ebintu.

Okwenenya okw’amakulu kulina okulabikira mu nkyukakyuka y’enneeyisa.

Omuntu atandika:

okwewala ensobi;
okwetegereza;
okutereeza ebintu byayonoonye;
n’okukola ebirungi.

28. Okukkiriza n’Omulimu

Omulimu gwe kimu ku bitundu by’obulamu omuntu mw’alagira empisa ze.

Omukkiriza alina okukola n’obwesigwa.

Kino kitegeeza:

obutabba;
obutalimba bakasitoma;
obutayonoona bintu bya mulimu;
okutuukiriza obuvunaanyizibwa;
n’okussa ekitiibwa mu bakozi abalala.

Omulimu omutono tegutegeeza nti empisa entono. Buli mulimu ogw’obwesigwa gulina ekitiibwa.

29. Okukkiriza n’Obumanyirivu bw’Abantu

Abantu balina obumanyirivu obw’enjawulo. Omuntu omu ayinza okumanya eby’obulimi, omulala obusawo, omulala okuyigiriza, omulala eby’okukola ebintu, omulala eby’obukulembeze.

Enzikiriza erina okukubiriza abantu okugabana obumanyirivu mu ngeri ey’omugaso.

Okumanya bwe kugabanyizibwa, ekitundu kikula.

30. Okukkiriza ng’Omusingi gw’Obulamu

Okukkiriza Katonda ng’Omutonzi si nsonga ya mukolo gw’okusinza gwokka. Kikwata ku bulamu bw’omuntu bwonna.

Kikwata ku:

ngeri gy’alowoozamu;
ngeri gy’ayogeramu;
ngeri gy’ayisamu abantu;
ngeri gy’akolamu;
ngeri gy’akuumamu obutonde;
ngeri gy’akwatamu eby’obugagga;
ngeri gy’akulemberamu;
ngeri gy’ayigirizamu abaana;
ngeri gy’akwataganamu n’abakadde;
n’engeri gy’abeeramu mu kitundu.

N’olwekyo, okukkiriza tekulina kubeera ku lunaku lumu lwokka. Kulina okubeera ekitundu ky’obulamu obwa buli lunaku.

31. Enjigiriza Enkulu

Mu bufunze, enjigiriza y’Okukkiriza mu Katonda mu Ensinza Ennansi Kasangwawoo esobola okuteekebwa mu nsonga zino:

Katonda

Katonda akkirizibwa ng’Omutonzi w’ebintu byonna.

Obulamu

Obulamu bulina omuwendo era busaanidde okukuumibwa.

Omuntu

Omuntu alina ekitiibwa n’obuvunaanyizibwa.

Obutonde

Obutonde bulina okukuumibwa n’okulabirirwa.

Ensinza

Okusinza kulina okulaga ekitiibwa, okwebaza n’okwewaayo.

Empisa

Okukkiriza kulina okulabikira mu mpisa ennungi.

Amaka

Amaka galina okuyigiriza okukkiriza, empisa n’obuntu.

Abakadde

Abakadde balina ekifo mu kukuuma n’okugabana amagezi.

Abavubuka

Abavubuka balina okuyiga, okuweereza n’okutwala obusika mu maaso.

Obumu

Abantu balina okukolagana mu kitiibwa n’obwenkanya.

Emirembe

Okukkiriza kulina okuyamba okuzimba emirembe.

Obuvunaanyizibwa

Buli mukkiriza ayitibwa okukola ebirungi mu maka, mu kitundu ne mu nsi.

32. Ekigambo eri Omukkiriza

Omukkiriza asaanidde okujjukira nti enzikiriza ye erina okulabikira mu bulamu.

Bw’akkiriza Katonda, assa ekitiibwa mu Katonda.

Bw’assa ekitiibwa mu Katonda, ayiga okussa ekitiibwa mu bulamu.

Bw’assa ekitiibwa mu bulamu, ayiga okussa ekitiibwa mu muntu munne.

Bw’assa ekitiibwa mu muntu munne, ayiga obuntu.

Bw’ayiga obuntu, ayamba ekitundu.

Bw’ayamba ekitundu, ayamba okuzimba emirembe.

N’olwekyo, okukkiriza Katonda si kigambo kya kamwa kyokka. Kwe kutandika olugendo lw’obulamu obw’obuvunaanyizibwa.

33. Okukomekkereza

Okukkiriza mu Katonda ng’Omutonzi w’ebintu byonna kwe kussa Katonda mu kifo eky’omuwendo mu bulamu bw’omuntu, n’okutegeera nti obulamu n’obutonde birina ensibuko, omuwendo n’obuvunaanyizibwa.

Okukkiriza kuno kulina okufuuka empisa.

Kulina okufuuka ekisa.

Kulina okufuuka mazima.

Kulina okufuuka bwenkanya.

Kulina okufuuka buweereza.

Kulina okufuuka kukuuma butonde.

Kulina okufuuka kusaasira.

Kulina okufuuka kwagala.

Era kulina okufuuka bulamu obw’omugaso.

Omuntu bw’akkiriza Katonda ng’Omutonzi, ayitibwa okutunuza obulamu bwe ku bintu eby’omuwendo: Katonda, obulamu, abantu, obutonde, amazima, obwenkanya, obuntu n’emirembe.

Ensinza Ennansi Kasangwawoo ng’omusingi gw’enzikiriza n’ennono esaanidde okukubiriza abantu okumanya, okukkiriza, okuyiga, okuweereza n’okukuuma ebirungi ebyasigibwa emirembe egyayita.

Okukkiriza kulina okulabikira mu bikolwa.

Okwebaza kulina okuwerekerwa obuvunaanyizibwa.

Okusinza kulina okuzaala obuntu.

Ennono ennungi erina okuyigiriza omulembe.

Era okukkiriza Katonda ng’Omutonzi kulina okutuyamba okussa ekitiibwa mu bulamu bwonna.